Umetnička dela iz kolekcije

Vlaho BUKOVAC
Velika Iza (1882)


Slikom Velika Iza Vlaho Bukovac je 1882. godine započeo sa izlaganjem serije veličanstvenih aktova na pariskom Salonu. Platno mladog i dotad nepoznatog umetnika koga kritika ranije nije zapažala, probudilo je ogromnu pažnju štampe, tako da su ulični prodavci novina uzvikivali „Le clou de Salon! La Grande Iza par Bukovac!”, a fotografska reprodukcija slike rasprodata je u hiljadama primeraka. Inspirisana istoimenim popularnim bulevarskim romanom Aleksisa Buvijea iz 1879. godine o čuvenoj kurtizani, koji je u nastavcima objavljivan u listu La Lanterne, slika je imala uzor u čuvenoj, skoro dve decenije starijoj Maneovoj Olimpiji. Mada nam danas izgleda kao tipično ostvarenje akademskog realizma, ovaj ženski akt je izvesnom senzualnom notom, mekom modelacijom, kao i provokativnim stavom, sa otvorenim pogledom prema posmatraču, predstavljao osveženje u odnosu na beživotne i konvencionalne aktove uobičajene na Salonima. Bukovac je i kasnije, tokom celokupnog stvaralačkog perioda, rado slikao ženske aktove poput Ize, smeštene u enterijer zagušen teškim draperijama, ili prikazane u romantičnom pejzažu, gde je igru sunčeve svetlosti, koja se probija kroz vegetaciju, koristio kao jedno od sredstava modelovanja. Vremenom njegova paleta postaje sočnija, a faktura pastoznija i nemirnija. Bukovcu je kao model za njegovo majstorsko delo poslužila pariska kurtizana koja mu je i kasnije pozirala, ali su za detalje pozirali i drugi modeli. Na ovakav postupak slikara je navela kritika njegovog učitelja Kabanela, zbog koje je bio prinuđen da sastruže prvobitnu verziju akta. Sliku je želeo da kupi engleski industrijalac Samson Foks, ali ju je već deseti dan po otvaranju kupio nepoznati Englez, da bi je 1913. u svoju kolekciju uvrstio Foksov i Bukovčev prijatelj i kolekcionar njegovih slika, industrijalac iz Vest Derbija kod Liverpula Ričard Ledu. U nameri da poseti Ledua i vidi sliku, Bukovca je sprečio Prvi svetski rat, a druga prilika za to nikad mu se nije pružila. Zbog toga se nameće zaključak da izmene na slici (služavka je dobila narandžasti povez za glavu i prsluk) nije uradio sam slikar, već neki nepoznati restaurator. Pavle Beljanski je sliku kupio na aukciji u pariskom hotelu Druo 18. marta 1929, pod imenom Odaliska pri toaleti. Videvši da je Beljanski zainteresovan za sliku, od nadmetanja je tom prilikom odustao slikar Paja Jovanović, koji je aukciji prisustvovao radi nabavke umetničkih dela za kraljevsku kolekciju u Beogradu. Beljanski ju je kasnije opremio, sakupio literaturu o njoj i preneo je u Beograd. Darovnim ugovorom od 27. maja 1965. godine sliku je poklonio Spomen-zbirci, koja se obavezala na ustanovljenje priznanja kojim će se nagrađivati „studenti Filozofskog fakulteta, grupe za istoriju umetnosti, za najbolje diplomske i seminarske radove”, istovremeno ostavljajući mogućnost ustupanja slike na korišćenje kako bi se prikupila sredstva za novčani deo nagrade. Nagrada se dodeljuje redovno od 1967. godine. Od 1966, u autentičnom ambijentu Memorijala Pavla Beljanskog, kao centralni eksponat, Velika Iza oživljava atmosferu darodavčevog stana u kom je godinama čuvana i gde se nalazila 1948. godine kada je proglašena za kulturno dobro. Van Spomen-zbirke izlagana je na izložbi u Zagrebu, u Umjetničkom paviljonu (1957), da bi po prvi put napustila Memorijal za izložbu u Hagu u Gementemuzeumu (2009) i potom u Galeriji Klovićevi dvori u Zagrebu (2010). Nakon temeljne restauracije 2013. godine po prvi put je prikazana u Beogradu na izložbi Velika Iza Vlaha Bukovca, u Domu Vojske Srbije.



Vlaho Bukovac