Arhitektura

ZGRADA SPOMEN-ZBIRKE PAVLA BELJANSKOG

Među odredbama Ugovora o poklonu koji je Pavle Beljanski 18. novembra 1957. godine potpisao sa rukovodstvom AP Vojvodine, bila je i izgradnja izložbenog prostora u Novom Sadu. Pavle Beljanski je takođe zahtevao da i sam učestvuje u izboru projekta i mesta gradnje, te da prati njen tok.

Na konkurs za projekat zgrade Spomen-zbirke koji je 6. maja 1958. raspisao Narodni odbor opštine Novi Sad prispeli su radovi trojice beogradskih arhitekata: Milorada Macure, Rate Bogojevića i Bogdana Bogdanovića. Na zasedanju 8. juna 1958. komisija je prvu nagradu dodelila Bogdanu Bogdanoviću, ali nijedan od projekata nije predložen za realizaciju. Na poziv Pavla Beljanskog kao predsednika žirija, arhitekta Ivo Kurtović, profesor Arhitektonskog fakulteta u Beogradu i slikar, naknadno je dostavio projekat. Iako nije imao pravo na nagradu, ovaj projekat je ocenjen kao najbolji za smeštaj i izlaganje kolekcije.

Izgradnja Spomen-zbirke odobrena je rešenjem Komisije za reviziju projekta 5. januara 1959, a zgrada je svečano otvorena za javnost 22. oktobra 1961. godine. Za lokaciju objekta odabran je prostor na tadašnjem Trgu proleterskih brigada (od 1992. Trg galerija), čijim je naknadnim zatvaranjem Spomen-zbirka skrajnuta u odnosu na prvobitni položaj i zamisao.

ISvojim projektom Ivo Kurtović je predvideo jednospratnu građevinu, uvučenu u odnosu na regulacionu liniju, imajući pri tom u vidu namenu samog objekta i njegovo uklapanje u okolni ambijent. Objekat čine dva građevinska korpusa koje objedinjuju ulaz i hol, izmešteni u odnosu na centralnu osovinu. Prema prvobitnoj zamisli u prizemlju su bile kancelarija kustosa i garderoba, a u desnom traktu izložbeni prostor. Spratni deo zauzima šest izložbenih celina, raspoređenih da se prate u kružnom toku. Izdeljen na nejednake delove, sprat ima prirodno zenitalno osvetljenje preko horizontalnih plafonskih prozora. Prostorija na severoistočnom delu sprata prvobitno je zamišljena kao kabinet Pavla Beljanskog, koji on nikad nije koristio. Ovde je 1971. smešten Memorijal umetnika i ona postaje sastavni deo izložbenog prostora.

Pošto su nakon smrti Pavla Beljanskog 1965. njegovi naslednici poklonili Spomen-zbirci slike, nameštaj i lične predmete iz njegovog stana, odlučeno je da se oformi još jedan izložbeni prostor tj. dogradi jugoistočni deo. Dograđeni aneks je realizovan prema projektu Katarine Babin i završen je septembra 1966. kada je zgrada Spomen-zbirke drugi put otvorena za javnost. Skladno je uklopljen u prethodni objekat, ne narušavajući njegovu osnovnu kompoziciju. U prizemlju dograđenog dela zgrade smešteni su još jedna kancelarija za kustose i depo, a na spratu prostor Memorijala Pavla Beljanskog. Memorijal je svečano otvoren 24. novembra 1968. godine prilikom prve dodele Nagrade Spomen-zbirke Pavla Beljanskog. Od tada je postavka Memorijala neprekidno otvorena za javnost, osim u kraćim intervalima, kao što su NATO bombardovanje 1999. ili tokom 2002/3. godine zbog restauracije eksponata i rekonstrukcije prostora. Tokom rekonstrukcije zatvoreni su krovni prozori, te je ovaj prostor danas samo veštački osvetljen. Memorijal je ponovo otvoren za publiku 19. juna 2003. godine, na godišnjicu rođenja Pavla Beljanskog. Uz ostale restaurirane eksponate tada je prvi put izložena i njegova diplomatska uniforma.

Zgradi Spomen-zbirke se prilazi širokim stepeništem i platoom natkriljenim nadstrešnicom koja se oslanja na dva metalna stuba. Široke staklene površine portala osvetljavaju hol i vertikalno stepenište u dubini ulaznog prostora.

U desnom traktu izložbeni prostor je podeljen stupcima i osvetljen širokim staklenim površinama severozapadne i jugoistočne fasade. Projektujući izložbene prostore Kurtović je imao u vidu različite vizure koje se dobijaju kretanjem kroz njih. Pri tom je takođe vodio računa o potrebama i specifičnostima same kolekcije Pavla Beljanskog.

Sa ulične strane staklena površina prizemnog izložbenog trakta je uvučena, a ispred nje je kolonada sa isturenim spratnim delom. Segment fasade s leve strane ulaza, vertikalno prelomljene ravni zida, akcentovan je balkonom na spratu. Fasada spratnog dela je uobličena kao zatvorena zidna opna. Krov je povučen iza prividne atike i njegova konstruktivna osnova oblikovana je trakom prozora. Završen je ravnom betonskom pločom.

Kurtović je svedene arhitektonske oblike objekta likovno obogatio završnom obradom fasade: velike površine ulične fasade zgrade obložene su uglačanim kamenim pločama. Suprotno ovome, cela površina vertikalne ravni istočne fasade obložena je rustično obrađenim kamenim pločicama. Ogradu balkona čini velika kamena ploča s plitkim reljefom sa monogramom Spomen-zbirke Pavla Beljanskog. Rustično obrađenim kamenim pločicama obložene su i unutrašnje površine hola i stepenišne zone, dok su ostale površine uglavnom glatke i malterisane.

Kombinujući modernističke arhitektonske motive sa tradicionalnim rustikalnim tipom arhitektonske izgradnje, razlikom u obradi spoljašnjih i unutrašnjih površina, kao i upotrebom različitih tekstura, Kurtović je postigao dinamičnost prostora i bogate svetlosne efekte svetlo-tamnog. Zahvaljujući tome, zgrada Spomen-zbirke Pavla Beljanskog uzoran je model spoja funkcije, konstrukcije i oblika.

Pomalo strogi izgled same građevine dodatno je ublažen i zelenilom koje je okružuje. Na travnjaku ispred zgrade nalazi se spomenik Nadeždi Petrović podignut 1995. godine.

Zgrada Spomen-zbirke prva je zgrada u Novom Sadu, i među prvima u Jugoslaviji, sagrađena isključivo za potrebe muzejskog prostora. Vrednost objekta potvrđena je proglašenjem za spomenik kulture Odlukom Skupštine grada Novog Sada od 24. septembra 1992. godine. I kao spomenik kulture, i svojom funkcijom ona predstavlja značajno graditeljsko obeležje Novog Sada, a sam projekat Spomen-zbirke Pavla Beljanskog jedan je od najuspelijih među namenskim galerijskim i muzejskim objektima posleratne Jugoslavije.

.